İnsanoğlu, temiz, sınırsız ve ekonomik enerji kaynakları arayışında tarihi bir adım atıyor. Çin, Güneş’in çekirdeğindeki plazma füzyonunu taklit eden “yapay güneş” tokamak reaktörleri ile enerji dünyasında devrim yaratmaya hazırlanıyor. Pekin’in en ileri düzeydeki projelerinden biri olan Deneysel Gelişmiş Süperiletken Tokamak (EAST), gerçek Güneş’ten tam altı kat daha yüksek sıcaklık kapasitesine sahip. Plazma Fiziği Enstitüsü tarafından işletilen EAST, 2027 yılı itibarıyla kendi kendine füzyon ateşleme deneyini gerçekleştirmeyi planlıyor. Bu, EAST’ı dışarıdan hiçbir ısıtma kaynağına ihtiyaç duymadan plazmanın kendi kendine yanabildiği dünyanın ilk kendi kendini besleyen reaktörü haline getirebilir.
Güneş’in çekirdeğinden on kat daha sıcak olan bu reaktör, devasa bir enerji ve ısı üretmeyi amaçlayan pozitif yüklü iki çekirdeği birleştirmeye çalışıyor. Ancak bu çekirdekler pozitif yüklü oldukları için, birbirini iten manyetik kuvvetleri aşacak muazzam bir güç üretmek gerekiyor. Silindirik yapıya sahip tokamak reaktörleri, hidrojen çekirdeklerini elektrikle yükleyip yoğun bir plazmaya dönüştürerek bu zorluğu aşar. Ancak bu plazma son derece kararsızdır. Kendi kendine ısı üretebilmesi için plazmanın önceki benzerlerinden çok daha yüksek sıcaklıklara, yani 150 milyon santigrat dereceye (Güneş’in çekirdeğinin yaklaşık on katı) ve dünyanın manyetik alanından yüz binlerce kat daha büyük alanlara ulaşması gerekiyor.
EAST, Çin’in füzyon projelerinin tek örneği değil. Pekin yönetimi, 2023 yılından itibaren bu teknolojiye yaklaşık 6,5 milyar dolarlık devasa bir yatırım yaptı. Çin’in en son Beş Yıllık Kalkınma Planı’nın önemli bir parçası olan füzyon endüstrisi, girişimci bir ruhla hareket ediyor ve kamu yatırımları, koordineli araştırmalar ve sağlam tedarik zinciri stratejileri ile küresel rakiplerini geride bırakıyor. Batılı şirketler ise bu alanda geri adım atmıyor. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri’nde yaklaşık 42 şirket, küresel yatırımların yarısını oluşturan 8 milyar dolarlık bir sermaye biriktirerek bu teknolojiyi geliştirmek için çalışıyor.
EAST, kurulduğu 2006 yılından bu yana önemli kilometre taşlarını geçerek ilerlemekte: Ocak 2025’te, plazma füzyon tarihinin en uzun “yüksek kaliteli yanma” rekorunu kırdı. Bu rekor, 1.066 saniye süren bir reaksiyonla elde edildi ve reaktör, 2023’teki önceki rekorunu iki katına çıkararak 100 milyon santigrat derece sıcaklığa ulaştı. Bir yıl sonra, araştırmacılar plazmanın kararsız hale gelmeden önceki atom sayısı sınırını tanımlayan matematiksel “Greenwald Sınırı”nı aşmayı başardılar. Bu başarı, plazmanın aşırı yüksek yoğunluklarda bile kararlı kalabileceğini kanıtladı.
Ancak EAST, temiz enerji sektöründe devrim yaratması beklenen liderlik koltuğunu yeni bir projeye kaptırmak üzere. 2027’de inşaatı tamamlanması planlanan Yanan Plazma Deneysel Süperiletken Tokamak (BEST), insanlık tarihinde füzyondan başarılı bir şekilde elektrik üreten ilk reaktör olma hedefini taşıyor. EAST’tan daha büyük olan BEST, başlangıçta nadir bulunan döteryum ve trityum hidrojen izotoplarını kullanacak. Bilim insanları, ilerleyen zamanlarda reaktörün içini kaplayacak bir lityum battaniye sayesinde BEST’in kendi trityum atomlarını üretebileceğini umuyor. Ayrıca, Çin, 2030 yılına kadar hem füzyon hem de fisyon reaksiyonlarını bir arada sunan projeleri hayata geçirmeyi planlıyor.
